ایران در عصر جدید در روابط با اروپا با 3 سناریوی خوب، بد، زشت مواجه است.


ایران با 3 سناریو مواجه است

اقتصاد 24 – همه شواهد حاکی از آغاز دوران جدیدی در روابط ایران و اروپاست. دورانی که شاید سال ها پیش بین تهران و واشنگتن تعریف شده باشد و احتمالا در سال جدید به اروپا هم برسد. دورانی که شاید مهمترین مؤلفه آن «افزایش تنش ها و تعمیق شکاف ها» باشد.

به گفته فرارار، از ابتدای سال گذشته (2022) تنش ها بین ایران و اروپا افزایش یافته است. در ابتدا، اعلام کمک روسیه از سوی ایران در جنگ اوکراین، اروپایی ها را در مسیر اعمال فشار منطقی بر تهران قرار داد. پس از شروع ناآرامی های داخلی در ایران از اواخر شهریور 1401، تنش های جدیدی با محوریت مسائل حقوق بشری بین ایران و کشورهای اروپای غربی ایجاد شد.
همزمان با این دو انگیزه منفی، رد بسته پیشنهادی جوزپ بورل، نماینده سیاست خارجی اتحادیه اروپا برای تمدید برجام، اروپایی ها را به رویارویی فزاینده با تهران سوق داد. اما آخرین فشار در دوره جدید روابط دو طرف پس از تصویب قطعنامه اخیر پارلمان اروپا صورت گرفت. پارلمان اروپا در قطعنامه مورخ 19 ژانویه (29 ژانویه) بر لزوم گنجاندن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست گروه های تروریستی اتحادیه اروپا تاکید کرد.
با وجود غیر الزام آور بودن این قطعنامه و اختیارات کامل کشورهای اروپایی در تصمیم گیری و اجرای آن، نکته مهم تحول جدی در حوزه روابط تهران- بروکسل است. معرفی کی یف به عنوان یک گروه تروریستی می تواند مقدمه ای برای گسترش تنش ها باشد. تنش هایی که ممکن است در دیدار وزرای خارجه اتحادیه اروپا در 23 ژانویه (3 بهان) افزایش یابد. زیرا تصویب تحریم های جدید علیه تهران محتمل به نظر می رسد.

کابوس اکتبر و احتمال افزایش تنش

ماجرای کمک ایران به تسلیحات روسیه در جنگ اوکراین نقطه عطفی در ورود غرب به تشدید تنش با ایران شد. در شرایط جدید اروپا و آمریکا با بزرگترین بحران سیاسی و امنیتی چند سال پس از جنگ جهانی دوم در اوکراین مواجه شدند. ابعاد امن این جنگ برای غرب به حدی بود که با بازیگران نزدیک به مسکو هیچ مدارا و سازش نشان نمی دادند. ظهور ناگهانی (شاید ناخواسته) تهران به عنوان حامی تسلیحاتی مسکو، رسما ایران را در بحبوحه بزرگترین بحران امنیتی غرب در 8 دهه اخیر قرار داده است. همین کافی بود تا رسانه ها و مفسران سیاسی غربی به حمایت نظامی روسیه از ایران توجه کنند.

در ماه‌های اخیر غربی‌ها با توجه به همدستی ایران در حمله روسیه به اوکراین، سیاست افزایش فشار و تحریم را علیه تهران در پیش گرفته‌اند، اما به نظر می‌رسد اوج این بحران در سه ماه آینده قابل مشاهده است. در اکتبر 2023، تحریم تسلیحاتی ایران باید رسما لغو شود. بر اساس برجام و بر اساس قطعنامه 2231، در پایان سال هشتم توافق، تحریم تسلیحاتی علیه ایران باید به طور کامل برداشته شود و بسیاری از محدودیت های هسته ای برداشته شود. اما اکنون سوال این است که واکنش و تعامل کشورهای غربی در این زمینه چگونه خواهد بود؟

حتما بخوانید:
مواد شیمیایی صنعتی و آزمایشگاهی

بسیاری از دانشمندان علوم سیاسی غربی بر این باورند که تهران و مسکو منتظر ماه اکتبر برای تعمیق همکاری در زمینه تسلیحات هستند. از آن زمان تاکنون زمزمه هایی مبنی بر فروش جنگنده های چند منظوره سوخو-35 روسیه به ایران، ایجاد کارخانه تولید پهپادهای ایرانی در روسیه و احتمال صادرات موشک های بالستیک کوتاه برد ایران به روسیه به گوش می رسد. در این زمینه، اروپا و آمریکا نگران استفاده گسترده تر از سلاح های ایرانی در جنگ اوکراین هستند. به ویژه، صادرات موشک های بالستیک کوتاه و میان برد ایران به روسیه ممکن است مشکلات بزرگی را برای غرب در راه اندازی جنگ در اوکراین ایجاد کند.

در مجموع، شواهد حاکی از آن است که روابط ایران و اروپا در سه ماه آینده پر فراز و نشیب است. در این بازه زمانی، بقای برجام تا اکتبر یک چالش جدی است. پایان تحریم تسلیحاتی ایران به پایبندی به توافق هسته ای 2015 بستگی دارد. اما این یک فرضیه جدی است که انگلیس یا فرانسه در ماه های آینده گامی برای درگیر کردن ماشه بردارند. یقینا با توجه به مشکلات پیش رو و زمان بر بودن اجرای فرجام خواهی برجام، محتمل ترین گزینه، تقویت تحریم های ثانویه و سیاست افزایش فشار بر تهران به نظر می رسد.

سه سناریوی آینده؛ “خوب، بد، زشت”

جدای از کابوس اکتبر، نکته نگران‌کننده‌تر در روابط ایران و اروپا نبود چشم‌انداز روشن برای حل تنش‌ها است. مسائل مناقشه برانگیز ایران و اروپا شامل موضوعاتی است که نمی تواند محل نرمش و عقب نشینی هیچ یک از طرفین باشد. این فرضیه که مذاکرات جدی سران دو حزب در آینده نزدیک انجام خواهد شد نیز بسیار ضعیف است. در این زمینه، سه سناریو در رابطه با آینده روابط ایران و اروپا در سال 2023 قابل طرح است:

اولین و خوش بینانه ترین سناریو این است که سران کشورهای اروپایی و ایران از طریق مذاکرات مستقیم و برخی کانال های میانجی برای حل تنش ها گام بردارند. در چنین برنامه‌ای، حداکثر اقدام می‌تواند کاهش تنش باشد و حداقل اقدام می‌تواند کنترل تشدید تنش باشد. اجرای این سناریو نیازمند اراده سیاسی طرفین و گام های عینی از طرفین است. به عنوان مثال، ایران به نشانه حسن نیت می تواند اطمینان دهد که موشک های بالستیک یا پهپادهای جدید به روسیه ارسال نخواهد کرد. از سوی دیگر اروپایی ها باید عدم اعمال تحریم های جدید و کاهش تحریم ها را عینی اجرا کنند. سناریوی مذکور را می توان «خوب» نامید.

دومین سناریویی که می توان با توجه به واقعیت کنونی در میدان پیشنهاد کرد، سناریوی «تشدید کنترل شده» است. اساس سناریوی کنونی این است که تنش ها به مرحله ای رسیده است که تنش زدایی حداقل در کوتاه مدت غیرممکن است. هیچ چشم انداز روشنی برای حل و فصل مراکز تنش وجود ندارد. استراتژیست های جمهوری اسلامی ایران از یک سو بر ادامه راهبرد نگاه به شرق اصرار دارند و از سوی دیگر اروپایی ها نمی توانند رویکرد ایران در قبال اوکراین، برجام و حقوق بشر را بپذیرند.

حتما بخوانید:
ورق گالوانیزه رنگی در ساندویچ پانل جنس ورق های ساندویچ پانل ساندویچ پانل گالوانیزه ماموت

بیشتر بخوانید: تحلیل قراردادهای اقتصادی کشورهای منطقه بدون حضور ایران


نتیجه اجتناب ناپذیر این سناریو افزایش تنش سیاسی بین احزاب خواهد بود، اما به صورت کنترل شده. این بدان معناست که تهران و بروکسل همیشه مراقب هستند که اختلافات از کنترل خارج نشود. در نهایت، این سناریو را می توان به عنوان “بد” وارد کرد.
سومین و شاید بدبینانه ترین سناریو این است که افزایش تنش ها غرب را در مسیر رویارویی نظامی با ایران قرار دهد. علاوه بر ماجرای حمایت ایران از روسیه در جنگ اوکراین، مبنای استدلال این سناریو اعتقاد غرب به لزوم حمله نظامی است. با چنین برنامه ای، اروپایی ها همراه با اسرائیل و آمریکا، استراتژی سخت مقابله با تهران را در دستور کار قرار دادند.

چنین وضعیتی می تواند پیامدهای گسترده ای نه تنها برای امنیت منطقه خاورمیانه، بلکه برای کل نظام بین المللی داشته باشد. البته باید توجه داشت که چنین سناریویی در روابط اروپا و ایران در سال 2023 روی کاغذ بیشتر امکان پذیر است. به هر حال، هم اروپایی ها و هم ایران از عواقب جنگ آگاه هستند. سناریوی فوق را شاید بتوان سناریویی «زشت» در حوزه روابط ایران و اروپا در سال 2023 معرفی کرد.

برجام؛ راه سوم برون رفت از بحران

همانطور که گفته شد، روابط ایران و اروپا را می توان به دو بعد صلح و تنش تقسیم کرد. نشانه ها نیز حاکی از احتمال افزایش تنش ها است، اما به جرات می توان گفت که سال 2023 آغاز دوره جدیدی در روابط تهران و بروکسل خواهد بود.

در چنین شرایطی می توان بار دیگر به جایگاه و نقش ویژه توافق هسته ای 2015 اشاره کرد. علیرغم همه تبلیغات و استدلال های منفی مخالفان در داخل ایران، احیای برجام تنها راه سومی است که می تواند صلح و تنش را همزمان حفظ کند. این بدان معناست که در دوره جدید روابط ایران و اروپا که امکان تنش زدایی – حداقل – در کوتاه مدت امکان پذیر به نظر نمی رسد، برجام می تواند مانع بزرگی برای ظهور سناریوهای بد و زشت باشد.

برجام کلیدی ترین و شاید با کمی تسامح تنها ابزار باقی مانده در سیاست خارجی ایران است. به نظر می رسد اروپا 2023 پتانسیل کامل برای به حاشیه راندن و منزوی کردن ایران را دارد. آنها بر افزایش فشار و خویشتن داری در مورد برنامه هسته ای ایران و مسائل حقوق بشر اصرار دارند.
شاید حتی در آینده دیگر قطعنامه های پارلمان اروپا غیرالزام آور نباشد. تجربه تاریخی نیز نشان داده است که نباید تحریم ها و قطعنامه های بین المللی را کاغذ پاره دانست. در این شرایط است که برجام را همچنان می توان سنگ بنای روابط ایران و اروپا در سال 2023 دانست.

دیدگاهتان را بنویسید